İstanbul Lozan’da kurtarıldı
Dün 6 Ekim “İstanbul’un Kurtuluş Bayramı”ydı. Evet, yanlış okumadınız, 6 Ekim 1923’te İstanbul’un kurtuluş yıl dönümleri bir zamanlar, “İstanbul’un Kurtuluş Bayramı” olarak kutlanırdı. (Akşam, 6 Ekim 1929, Cumhuriyet, 6 Ekim 1942) Ancak zamanla “İstanbul’un Kurtuluş Bayramı” unutuldu. Bilindiği gibi “Yeni Türkiye” adını verdiği yeni rejime yeni bir tarih yazmaya kalkan Siyasal İslamcı AKP iktidarı ise kentlerimizin kurtuluşlarını yok sayarak sadece fetihlerini kutluyor; İstanbul’un işgalini ve kurtuluşunu da önemsemiyor. Oysa 6-7 Ekim 1923 tarihli gazeteler, İstanbul’un kurtuluşunu “İstanbul’un İkinci Fethi”, Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa’yı da “İkinci Fatih” olarak adlandırmıştı.
İşgal Kuvvetleri Kumandanları ordularıyla İstanbul’dan ayrılırken hep birlikte Türk bayrağını selamlıyorlar.
İNGİLİZLERİ ÇARESİZ BIRAKTI
Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra İtilaf Devletleri önce 13 Kasım 1918’de, sonra 16 Mart 1920’de İstanbul’u iki kere işgal ettiler. İtilaf Devletleri, İstanbul ve Boğazları, aslında hiç gitmemek üzere işgal etmişlerdi. Öyle ki bir ara İngilizler, Türkleri İstanbul’dan tamamen atmayı bile düşünmüşlerdi. (Bilal Şimşir, Atatürk ve Cumhuriyet, s. 59-64, 74)
Büyük Zafer’in ardından, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın, “Ordular ilk hedefiniz Akdeniz’dir” emiyle Türk ordusu, 9 Eylül’de İzmir’i, 18 Eylül’de Batı Anadolu’yu düşmandan temizledi. Başkomutanın ikinci hedefi Yunan işgali altındaki Doğu Trakya ve İtilaf Devletlerinin işgali altındaki İstanbul ve Boğazlardı.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın emriyle Türk ordusu İstanbul ve Boğazlar üzerine yürümeye başladı. Bir Türk birliği, 19 Eylül 1922’de İngilizlerin “tarafsız bölge” ilan ettiği Çanakkale Erenköy’e girdi. Buradaki İngiliz birliği geri çekilmek zorunda kaldı. Çünkü İstanbul’da ve Boğazlarda İngilizlerin Türklerle savaşabilecek sayıda yeterli gücü yoktu. Mustafa Kemal Paşa, Doğu Trakya’nın boşaltılıp kendilerine teslim edilmesini, aksi takdirde ordunun İstanbul ve Boğazlar üzerinden Trakya’ya yürümeye devam edeceğini bildirdi.
Fransa ve İtalya artık Türklerle savaşmak istemiyordu. İngilizler sömürgelerinden ve Balkan ülkelerinden de istedikleri yardımı alamadılar. Fakat her şeye rağmen İngiliz Parlamentosu, İstanbul’daki İşgal Kuvvetleri Komutanı General Ç. Harington’a, Mustafa Kemal, İstanbul ve Boğazları tehdit etmeye devam ederse Türklerle savaşa girilmesini emretmişti. Ancak elinde yeterli kuvvet olmayan Harington, sağduyulu davranıp bu emri uygulamayacaktı.
23 Eylül 1922’de İtilaf Devletleri, Mustafa Kemal Paşa’ya bir nota verdiler. Buna göre barış antlaşması imzalanıncaya kadar İstanbul ve Boğazlara girilmemesi şartıyla Doğu Trakya’nın boşaltılıp TBMM’ye teslim edilmesini kabul ettiklerini bildirdiler.
Gerçek şu ki, Kurtuluş Savaşı kazanıldığı için emperyalizmin İstanbul’la ilgili planları suya düştü; Kurtuluş Savaşı kazanıldığı için, Mudanya Ateşkes Antlaşması ve Lozan Barış Antlaşması imzalandığı için İstanbul kurtarılıp yeniden vatana katıldı.
MUDANYA’DAN LOZAN’A İSTANBUL
11 Ekim 1922’de TBMM ile İngiltere, Fransa ve İtalya arasında Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Mudanya Ateşkes Antlaşması’na göre Yunanlar, Doğu Trakya’yı 15 gün içinde boşaltıp İtilaf Devletlerine teslim edecekler, İtilaf Devletleri de bölgenin yönetimini 15 gün içinde TBMM’ye bırakacaklardı.
TBMM, 8000 kişilik jandarma ile bölgeyi kontrol edecekti. Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın 11. ve 12. maddelerine göre İtilaf Devletlerinin kuvvetleri barış antlaşması imzalanıncaya kadar şimdi bulundukları topraklarda (İstanbul ve Gelibolu’da) kalacaklardı. TBMM, Doğu Trakya’yı teslim almak için Refet Paşa’yı görevlendirdi.
Refet Paşa, Doğu Trakya’ya İstanbul üzerinden gidecekti. Böylece bahaneyle İstanbul’u da kontrol etmesi planlanmıştı. Refet Paşa, 19 Ekim 1922’de 100 jandarma ile İstanbul’a gitti. İngilizler gönülsüz de olsa halkın tepkisinden çekinerek Refet Paşa’nın jandarmalarıyla İstanbul’a girmesine izin verdiler.
Refet Paşa İstanbul’da İstanbul Hükümetinin yaptığı tüm kanun, anlaşma, sözleşme ve ekonomik hükümlerin geçersiz olduğunu ilan etti. Bu arada TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı. 4 Kasım 1922’de Tevfik Paşa Hükümeti istifa etti. Refet Paşa, TBMM adına İstanbul’daki Osmanlı saraylarının yönetimine el koydu. Halife Vahdettin’in muhafızlarını bile değiştirdi. Refet Paşa daha sonra İstanbul’daki işgal yönetimini etkisiz hale getirmek için harekete geçti. İtilaf Devletlerinin İstanbul’da kurmuş olduğu Müttefikler Arası Polis Komisyonu, Gümrük Rejimi, Geçici Mali Komisyon, Karma Mahkemeler, Müttefikler Arası Sağlık Komisyonu, Müttefikler Arası Pasaport Komisyonu ve Müttefikler Arası Sansür Komisyonu’nu kapattı. 1922 yılı İngiliz Yıllık Raporu’na göre “Bu önlemler Müttefik güçlerin hakimiyetine açık bir meydan okumaydı.” Böylece her geçen gün İstanbul’daki etkisini ve otoritesini kaybeden İngilizler panik halinde İstanbul’da sıkıyönetim ilan etmeye kalktılar. Ancak bu durumun İstanbul’da karışıklığa neden olacağı ve “Kemalist ordunun ilerlemesine yol açacağı” endişesiyle bu karardan vaz geçtiler.
Bu sırada Türk ordusu olası bir savaşa karşı gerekli hazırlıklarını yapmış, diplomatik gelişmelerin sonucunu bekliyordu. İşte 1922 yılı Kasım ayı sonundaki Lozan Görüşmeleri bu koşullarda başladı.
LOZAN’DA İSTANBUL TARTIŞMASI
Türkiye Lozan’da, Misakımilli’nin 4. maddesinde belirtildiği gibi “İstanbul şehriyle Marmara Denizi’nin güvenliğinin sağlanması için” İstanbul’un kayıtsız şartsız biçimde boşaltılarak TBMM’ye bırakılmasını istedi. Buna karşın İtilaf Devletleri ise artık İstanbul’da uzun süre kalamayacaklarını anlamışlardı. Fransa’nın ve İtalya’nın İstanbul için Türklerle savaşmayacağı kesindi. İngiltere ise yalnız başına Türklerle savaşacak durumda değildi. Bu nedenle İtilaf Devletleri Lozan’da İstanbul’un boşaltılmasını başka konularda bir pazarlık kozu olarak kullanmak istediler. Örneğin Fransa, eğer Türkiye Osmanlı borçlarının altınla ödenmesini kabul etmezse İstanbul ve Boğazları boşaltmayacaklarını bildirdi. İngiltere ise İstanbul’un boşaltılmasına karşılık Türkiye’deki 3 yabancı şirketin ayrıcalıklı durumlarının devam etmesini sağlamaya çalıştı. İsmet Paşa Lozan’da her iki isteği de reddetti.
İtilaf Devletleri Lozan’da, “işgal kuvvetleri” kavramına deniz kuvvetlerin dahil olmadığını iddia ederek İtilaf Devletlerinin deniz kuvvetlerinin çekilmesine karşı çıktılar. Bunun üzerine Türk heyeti, İstanbul ve Boğazların boşaltılması söz konusu olduğunda buna deniz kuvvetlerinin de dahil olmasının doğal olduğunu belirterek İtilaf Devletlerin deniz kuvvetlerinin de çekilmesini istedi.
Türkiye’nin kararlılığı etkisini gösterdi. 12 Temmuz 1923’te Lozan’daki İngiliz Heyeti Başkanı Sir Horace Rumbold, Lord Curzon’a gönderdiği bir telgrafta Türkiye’nin kararlılığı karşısında açıkça geri adım atmayı önerdi:
“Bugünkü özel toplantıda İsmet Paşa işgale son verirken İtilaf Devletlerinin bütün savaş gemilerinin de Türk sularından çekilmesini istedi. Bu olmadıkça hiçbir tahliye teklifini imzalamayacağını söyledi. Gerilemek niyetinde değilim ama, eğer donanma için (Boğazlardan) sınırsız geçiş hakkı elde edersem Majesteleri Hükümeti acaba son dakikada bu sularda hiçbir savaş gemisi bırakmama kararı veremez mi?”
Çok açıkça görüldüğü gibi Türkiye’nin kararlılığı karşısında sıkışan Lozan’daki İngiliz temsilci Rumbold, Türk sularında “hiçbir savaş gemisi bırakmadan” çekilmenin yolunu arıyordu.
İstanbul’u boşaltırken deniz kuvvetlerini İstanbul’da bulundurmak isteyen İtilaf Devletleri, Türkiye’nin kararlılığı karşısında büyük bir geri adım atmak zorunda kalarak Lozan Boğazlar Sözleşmesi yürürlüğe girene kadar İstanbul’da sadece 2 kruvazör ve küçük savaş gemileri bulundurmak istedi. Türkiye, 31 Aralık 1923 tarihine kadar İtilaf Devletlerinin İstanbul’da 1’er kruvazör ve 2’şer destroyer bulundurmalarını kabul etti.
Ayrıca Türkiye, İtilaf Devletlerinden, İstanbul ve Boğazları boşaltıp Türkiye’ye teslim ederken, savaş sırasında el koydukları Yavuz Sultan Selim gemisi dahil, savaş gemileri ile Ümit vapurunda el koydukları toplar dahil, savaş sırasında el koydukları silah ve cephaneyi de Türkiye’ye iade etmelerini istedi. Bunun yanında Türkiye, tahliye protokolünün imzalanmasına kadar geçecek birkaç gün içinde İstanbul’da bulunan silah, cephane ve her çeşit malzemeye dokunmamalarını; önceden Maçka Kışlası’ndan aldıkları ve Kilikya’da korudukları tüfek kapaklarını da iade etmelerini İtilaf Devletlerine kabul ettirdi.
İtilaf Devletleri, Türkiye- Irak sınırının belirlenmesi (Musul sorunu) için yapılacak görüşmelere İstanbul’un tahliyesiyle birlikte başlanmasını isterken Türkiye, o görüşmelere İstanbul’un tahliyesinden sonra başlanmasını istedi ve bunu da İtilaf Devletlerine kabul ettirdi.
Türkiye, İtilaf Devletlerinin, Yunan işgali altındaki İmroz (Gökçeada) ve Bozcaada’nın tahliye edilip Türkiye’ye teslim edilmesi sırasında Milletler Cemiyeti’nden tayin edilecek bir temsilcinin gözlemcilik yapması teklifini de reddetti.
Görüldüğü gibi Lozan’da İstanbul’un boşaltılmasının şartları büyük oranda Türkiye’nin istediği biçimde belirlendi.
LOZAN TAHLİYE PROTOKOLÜ VE AÇIKLAMASI
Lozan Barış Antlaşması’na ek 24 Temmuz 1923 tarihli “İngiltere, Fransa, İtalya’nın Silahlı Kuvvetlerince İşgal Edilen Türkiye Topraklarının Boşaltılmasına İlişkin Protokol ve Açıklama” imzalandı.
Bu protokol ve açıklamanın 1.maddesine göre Lozan Barış Antlaşması’nın TBMM’de onaylandığı İtilaf Devletlerine bildirilir bildirilmez, bu devletlerin silahlı kuvvetlerinin işgal etmiş oldukları toprakların boşaltılmasına başlanacaktı. Boşaltma işlemi, Boğazlardaki ve Marmara Denizi’ndeki İngiliz, Fransız ve İtalyan savaş gemilerini de kapsayacaktı. Protokolün 2. maddesine göre boşaltma işlemi 6 hafta içinde bitirilecekti.
Protokolün 3. maddesine göre Türkiye’ye ait olan ancak İtilaf Devletlerinin kullandıkları her türlü taşınır taşınmaz mallar Türkiye’ye geri verilecekti. Her türlü el koyma ve haciz işlemi kaldırılacaktı.
Protokolün 4. maddesine göre daha önce Osmanlı’ya ait olan ve 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Ateşkes Antlaşması ile İtilaf Devletlerinin eline geçen Yavuz Sultan Selim de dahil olmak üzere diğer savaş gemileri ile silah ve cephane gibi çeşitli araç ve gereçler 6 hafta içinde Türkiye’ye geri verilecekti.
Protokolün 7. maddesine göre Türkiye-Irak sınırı (Musul konusundaki) görüşmelerine İstanbul ve Boğazların tahliyesi tamamlandıktan sonra başlanacaktı.
Açıklamanın 1. maddesine göre Lozan Boğazlar Sözleşmesi yürürlüğe girene kadar üç Müttefik Devletin donanması Boğazlardan serbestçe geçebilecekti.
Açıklamanın 2. maddesine göre Lozan Boğazlar Sözleşmesi yürürlüğe girene kadar veya 31 Aralık 1923 tarihine kadar Türkiye Boğazlarda üç Müttefik Devletin her biri için 1 kruvazör ve 2 torpido muhribinin bulunmasına izin verecekti.
Açıklamanın 3. maddesine göre İtilaf Devletleri, Lozan Barış Antlaşması’nın yürürlüğe girmesinden itibaren kabotaj hakkının ve liman hizmetlerinin “yalnız Türk ulusal bayrağına ait olduğunu” kabul edecekti. Bununla birlikte 1 Ocak 1923’te Türkiye’de kabotaj yapan veya kuruluşlarını işleten şirketlerin 31 Aralık 1923 tarihine kadar işlerini serbestçe sürdürmelerine izin verilecekti.
İstanbul Komutanı Selahattin Adil Paşa, Lozan Barış Antlaşması Tahliye Protokolü’ne uygun olarak İtilaf Devletlerinin, Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası el koydukları savaş araç gereçlerini, silah ve cephaneleri geri almak için 1 Ekim 1923’te İtilaf Devletlerine bir tutanak imzalattı. 1923 Ağustos ayı başında da bir Tahliye ve Teslim Komisyonu kuruldu.
İSTANBUL’UN BOŞALTILMASI
TBMM, 23 Ağustos 1923’te Lozan’ı onayladı. Lozan’da imzalanan Tahliye Protokolü’ne göre Lozan Barış Antlaşması’nın TBMM’de onaylandığı İtilaf Devletlerinin İstanbul’daki temsilcilerine bildirilir bildirilmez İtilaf Devletleri işgal etmiş oldukları Türk topraklarını 6 hafta içinde tamamen boşaltacaklardı. Türk Dışişleri Bakanlığı TBMM’nin Lozan’ı onayladığını 23 Ağustos 1923 akşamı saat 19.30’da İstanbul’daki Türk Dışişleri Temsilcisi Adnan (Adıvar) Bey’e duyurdu. Aynı gece saat 22.00’de İsmet Paşa da TBMM’nin Lozan’ı onayladığını ve Tahliye Protokolü’ne göre, işgal edilmiş Türk topraklarının boşaltılmasını bir notayla İngiliz, Fransız ve İtalyan yüksek komiserlerine bildirdi.
İtilaf Devletleri, 24 Ağustos 1923 tarihinde Anadolu yakasından İstanbul’u boşaltmaya başladılar. 2 Ekim 1923’te İstanbul tamamen boşaltıldı. O gün sabah saat 09.00’da yapılan bir törenle İşgal Kuvvetleri Genel Karargâhı olarak kullanılan Harbiye Mektebi’nde İtilaf Devletlerin bayrakları indirildi ve Türk bayrakları çekildi. Törende İtilaf Devletlerinin komutanlarıyla birlikte Selahattin Adil Paşa da yer aldı. Saat 11.00 sularında ise Dolmabahçe’de hükümet temsilcileri, İtilaf Devletinin generalleri; Harington, Monbelli ve Chapry ile Türkiye’yi temsilen Selahattin Adil Paşa’nın hazır bulunduğu bir törende İstanbul’daki son işgal birlikleri Türk bayrağını ve Türk birliklerini selamlayarak gemilerine binip İstanbul’dan ayrıldılar.
4 Ekim 1923’te Şükrü Naili (Gökberk) Paşa komutasındaki 3. Kolordu 1. Tümen birlikleri Gebze’den İstanbul’a doğru hareket ettiler. 5 Ekim 1923’te Haydarpaşa’dan bir vapurla karşıya geçtiler. 6 Ekim 1923’te Gülhane’de toplandılar ve geniş katılımlı bir törenle İstanbul’u geri aldılar. (Ayrıntılar ve belgeler için bkz. Sinan Meydan, Lozan, Onurlu Barış, İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2024, s. 304-316)
Dönemin gazeteleri İstanbul’un kurtuluşunu, “İstanbul’un İkinci Fethi”, Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa’yı da “İkinci Fatih” olarak adlandırdı. (İleri, Tevhid-i Efkâr, 6 Ekim 1923, Tan, 7 Ekim 1923)
***
Gerçek şu ki, İstanbul resmi olarak Lozan’da kurtarıldı. Lozan’da birçok konuda olduğu gibi İstanbul’un boşaltılıp Türkiye’ye teslim edilmesi konusunda da İtilaf Devletleriyle başarıyla mücadele edildi. Bu konudaki Türk tezleri neredeyse eksiksiz olarak kabul ettirildi. Lozan Tahliye Protokolü’ne uygun olarak İstanbul kurtarıldı.
“İstanbul’un Kurtuluş Bayramı” kutlu olsun.